Η Τέχνη την εποχή των αλγορίθμων.
Από τον τίτλο ήδη δύο είναι οι βασικές έννοιες που μας ενδιαφέρουν εδώ. Η Τέχνη κι ο Αλγόριθμος. Ας τα ορίσουμε λοιπόν αρχικά.
Η λέξη αλγόριθμος άλλοι λένε πως είναι ελληνική γιατί εμπεριέχει τον "αριθμό ", όμως άλλοι υποστηρίζουν οτι προέρχεται από μία διατριβή του Πέρση μαθηματικού Μοχάμεντ ιμπν Μουσά αλ-Χουαρίζμι, η οποία περιείχε συστηματικές τυποποιημένες λύσεις αλγεβρικών προβλημάτων και αποτελεί ίσως την πρώτη πλήρη πραγματεία άλγεβρας. Έτσι η λέξη αλγόριθμος καθιερώθηκε αργά τα επόμενα χίλια χρόνια με την έννοια «συστηματική διαδικασία αριθμητικών χειρισμών». Πρόκειται για Τεχνική μέθοδο επίλυσης διαφόρων προβλημάτων ,η οποία την σημερινή της διάδοση οφείλει στη γρήγορη ανάπτυξη των ηλεκτρονικών υπολογιστών στα μέσα του 20ου αιώνα.
Η Τέχνη πάλι, όπως μας αναφέρει ο Πλάτωνας στον διάλογο του Κρατύλος, είναι κάτι που έχει Νου( εχ-νοι ,που με τον καιρό έγινε μέσω της χρήσης της γλώσσας, Τεχνη). Ουσιαστικά για να θεωρηθεί κάτι ως Τεχνη πρέπει να ενσαρκωθεί μέσα από μια μορφή ( ζωγραφική,μυθιστόρημα,θέατρο,χορός,ποίηση κλπ). Τέχνη δεν θεωρείται η έννοια η η ιδεα αλλά η γέννηση μιας μορφής ( πχ ένας ζωγραφικός πινακας).
Εν κατακλειδει: ο αλγόριθμος είναι μια μηχανική κι αν θελουμε γιατι οχι,αυτοποιημενη, συστηματική πράξη βάσει δεδομένων ,ενώ η Τέχνη είναι κάτι που ξεφεύγει από συστήματα και δεδομένα ακόμη κι αν μια από τις τάσεις της σύγχρονης τέχνης την θέλει ναναι προϊόν των κομπιούτερ.
Σήμερα η Τέχνη δέχεται μια ανελέητη επίθεση από όσους αταλαντους την μισούν και κρύβονται πίσω από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ακούμε λοιπόν όλο και πιο έντονα γύρω μας ότι μπορείς να παραγγείλεις σ'ενα πρόγραμμα ένα μυθιστόρημα,ένα ποίημα,ένα ζωγραφικό πίνακα η κι άλλες μορφές τέχνης και το μηχάνημα να τα υλοποιήσει. Άρα, υπονοείται η ακόμη ευθαρσώς λέγεται, δεν χρειάζεται να σπας το κεφάλι σου ερευνωντας κι αναζητώντας την γνησιότητα της δημιουργίας, μείνε ήσυχος, η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι εδώ και κάνει την δουλειά αντί για σένα. Άρα που οδηγεί αυτή η λογική; Ότι μιλάμε για το τέλος της Τέχνης και την αντικατάσταση της από την Τεχνική.
Κι όμως δεν είναι έτσι. Ήδη από την αρχή ορίσαμε ως τεχνη κάτι που έχει σχέση με τον Νου κι όχι με συστηματική διαδικασία μηχανικών χειρισμών. Τι σημαίνει αυτο;
Ο Νους εμπεριέχει στην ετυμολογία του την λέξη Ναυς ,δηλαδή πλοίο. Συνεπώς ο Νους είναι μεταφορικα ένα "πλοίο". Και σαν τέτοιο μεταφέρει κάτι. Το" εμπόρευμα" που μεταφέρει είναι μια περι-συλλογη ,οπως αναφέρει κι ο Όμηρος στην Ιλιάδα όταν μιλά για "λεξαιτο λαφυρων" δηλαδή για περισυλλογή λαφυρων. Ο Νους λοιπόν περισυλλλεγει τα λάφυρα του πολέμου, δηλαδή τα βιώματα ζωής. Κι αν εξατομικευσουμε το παραπάνω θα πουμε: στον καθένα μας ο Νους ασκείται σε περισυλλογη εμπειριών που ως κατασταλλαγμα συλλογισμων εκφράζονται μέσω του λέγειν, του Λόγου, της γλώσσας. Μια νοήμων γλώσσα λοιπόν είναι γέννημα περισυλλογής κι αυτό της δίνει το στοιχείο της μοναδικότητας. Δεν είναι ποτε σύστημα στο ξεκίνημα της ( αργότερα μπορεί να γίνει από την αγορα) γιατί είναι παιδί της περισυλλεγουσας μοναδικοτητας.
Κάτι που δεν συμβαίνει με τους αλγορίθμους που είναι κάτι συστηματικό και τυποποιημένο εξ αρχης. Ένας αλγόριθμος είναι ready made μηχανή. Ενα έργο τέχνης όχι, γιατί ξεκινά από την μοναδικότητα του καλλιτέχνη. Ένας αλγόριθμος θρεφεται από τα δεδομένα βάσει των οποίων λειτουργεί. Ενα έργο τέχνης θρεφεται από την μοναδικότητα της βιωματικής εμπειρίας του Δημιουργού. Άρα συνεχώς μπορεί να μεταβληθεί,να εξελιχθεί με βάση την προσωπική εμπειρία ζωής του καλλιτέχνη.
Συμπερασμα: Ας σταματήσουν να λένε συνέχεια οσοι μισούν της Τέχνη ότι αυτή τελείωσε κι αντικαθισταται πλέον από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Εκτίθενται. Μπορει στην καλύτερη της περίπτωση η εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης να βοηθήσει σε πρακτικά τεχνικά ζητήματα Τέχνης, αν δεν πάρει τις διαστάσεις μιας " Θεολογίας " της Τεχνικής. Ενώ η Τέχνη επειδή χαρακτηρίζεται από την μοναδικότητα της εμπειρίας δεν θα γίνει ποτέ δογμα. Θα είναι συνεχώς (αυτο)ανατρεπτική.
Δημοσθένης Δαββετας, Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός, γεωπολιτιστικός αναλυτής.